La Palabra,
Hecha Clara
Leer la Biblia gratis
Español · Lucas

Lucas 15

Quién, qué, por qué, cuándo, dónde y cómo — introducción al libro

BORRADOR / DRAFT · Paráfrasis en revisión editorial. Puede recibir correcciones. Las otras capas conservan sus fuentes identificadas.

Cómo usar el estudio de palabras griegas

No necesita saber leer griego para comenzar. Toque una palabra subrayada en la línea griega o en la línea de griego romanizado: ambas abren la misma entrada. Cuando los datos están disponibles, verá la forma de diccionario, la gramática, el número Strong y una definición. Use «Más sobre el significado y la gramática» para profundizar y «Cerrar» para volver al pasaje. Arrastre la barra superior para mover el panel y desplace su contenido para ver más; el botón «Cerrar» permanece visible.

La línea discontinua indica que el análisis no está disponible; la línea doble indica que falta la entrada de diccionario. No rellenamos estos vacíos con suposiciones. Las definiciones del diccionario están en inglés por ahora. Una definición ofrece significados posibles: el contexto determina el sentido del pasaje. Nuestro texto griego y su romanización permanecen intactos.

Conozca las fuentes y la cobertura →
LUCAS 15:1
LPHC

Todos los cobradores de impuestos y los pecadores se acercaban a Jesús para escucharlo.

Reina-Valera 1909

Y SE llegaban á él todos los publicanos y pecadores á oirle.

Griego bizantino

Ἦσαν δὲ ἐγγίζοντες αὐτῷ πάντες οἱ τελῶναι καὶ οἱ ἁμαρτωλοί, ἀκούειν αὐτοῦ.

Griego romanizado

Ēsan de engizontes autō pantes hoi telōnai kai hoi hamartōloi, akouein autou.

LUCAS 15:2
LPHC

Los fariseos y los expertos en la Ley murmuraban: “Este recibe a los pecadores y come con ellos”.

Reina-Valera 1909

Y murmuraban los Fariseos y los escribas, diciendo: Este á los pecadores recibe, y con ellos come.

Griego bizantino

Καὶ διεγόγγυζον οἱ Φαρισαῖοι καὶ οἱ γραμματεῖς λέγοντες ὅτι Οὗτος ἁμαρτωλοὺς προσδέχεται, καὶ συνεσθίει αὐτοῖς.

Griego romanizado

Kai diegongyzon hoi Pharisaioi kai hoi grammateis legontes hoti Houtos hamartōlous prosdechetai, kai synesthiei autois.

LUCAS 15:3
LPHC

Entonces Jesús les contó esta parábola:

Reina-Valera 1909

Y él les propuso esta parábola, diciendo:

Griego bizantino

Εἶπεν δὲ πρὸς αὐτοὺς τὴν παραβολὴν ταύτην, λέγων,

Griego romanizado

Eipen de pros autous tēn parabolēn tautēn, legōn,

LUCAS 15:4
LPHC

“Si alguno de ustedes tiene cien ovejas y pierde una, ¿no deja las noventa y nueve en el campo y va tras la perdida hasta encontrarla?

Reina-Valera 1909

¿Qué hombre de vosotros, teniendo cien ovejas, si perdiere una de ellas, no deja las noventa y nueve en el desierto, y va á la que se perdió, hasta que la halle?

Griego bizantino

Τίς ἄνθρωπος ἐξ ὑμῶν ἔχων ἑκατὸν πρόβατα, καὶ ἀπολέσας ἓν ἐξ αὐτῶν, οὐ καταλείπει τὰ ἐνενήκοντα ἐννέα ἐν τῇ ἐρήμῳ, καὶ πορεύεται ἐπὶ τὸ ἀπολωλός, ἕως εὕρῃ αὐτό;

Griego romanizado

Tis anthrōpos ex hymōn echōn hekaton probata, kai apolesas hen ex autōn, ou kataleipei ta enenēkonta ennea en tē erēmō, kai poreuetai epi to apolōlos, heōs heurē auto?

LUCAS 15:5
LPHC

Cuando la encuentra, se la pone sobre los hombros lleno de alegría.

Reina-Valera 1909

Y hallada, la pone sobre sus hombros gozoso;

Griego bizantino

Καὶ εὑρὼν ἐπιτίθησιν ἐπὶ τοὺς ὤμους ἑαυτοῦ χαίρων.

Griego romanizado

Kai heurōn epitithēsin epi tous ōmous heautou chairōn.

LUCAS 15:6
LPHC

Al llegar a casa, reúne a sus amigos y vecinos y les dice: ‘¡Alégrense conmigo! ¡Encontré la oveja que se me había perdido!’

Reina-Valera 1909

Y viniendo á casa, junta á los amigos y á los vecinos, diciéndoles: Dadme el parabién, porque he hallado mi oveja que se había perdido.

Griego bizantino

Καὶ ἐλθὼν εἰς τὸν οἶκον, συγκαλεῖ τοὺς φίλους καὶ τοὺς γείτονας, λέγων αὐτοῖς, Συγχάρητέ μοι, ὅτι εὗρον τὸ πρόβατόν μου τὸ ἀπολωλός.

Griego romanizado

Kai elthōn eis ton oikon, synkalei tous philous kai tous geitonas, legōn autois, Syncharēte moi, hoti heuron to probaton mou to apolōlos.

LUCAS 15:7
LPHC

Les digo que así habrá más alegría en el cielo por un pecador que se arrepiente que por noventa y nueve justos que no necesitan arrepentirse.

Reina-Valera 1909

Os digo, que así habrá más gozo en el cielo de un pecador que se arrepiente, que de noventa y nueve justos, que no necesitan arrepentimiento.

Griego bizantino

Λέγω ὑμῖν ὅτι οὕτως χαρὰ ἔσται ἐν τῷ οὐρανῷ ἐπὶ ἑνὶ ἁμαρτωλῷ μετανοοῦντι, ἢ ἐπὶ ἐνενήκοντα ἐννέα δικαίοις, οἵτινες οὐ χρείαν ἔχουσιν μετανοίας.

Griego romanizado

Legō hymin hoti houtōs chara estai en tō ouranō epi heni hamartōlō metanoounti, ē epi enenēkonta ennea dikaiois, hoitines ou chreian echousin metanoias.

LUCAS 15:8
LPHC

¿O qué mujer, si tiene diez monedas de plata y pierde una, no enciende una lámpara, barre la casa y busca con cuidado hasta encontrarla?

Reina-Valera 1909

¿O qué mujer que tiene diez dracmas, si perdiere una dracma, no enciende el candil, y barre la casa, y busca con diligencia hasta hallarla?

Griego bizantino

Ἢ τίς γυνὴ δραχμὰς ἔχουσα δέκα, ἐὰν ἀπολέσῃ δραχμὴν μίαν, οὐχὶ ἅπτει λύχνον, καὶ σαροῖ τὴν οἰκίαν, καὶ ζητεῖ ἐπιμελῶς ἕως ὅτου εὕρῃ;

Griego romanizado

Ē tis gynē drachmas echousa deka, ean apolesē drachmēn mian, ouchi haptei lychnon, kai saroi tēn oikian, kai zētei epimelōs heōs hotou heurē?

LUCAS 15:9
LPHC

Cuando la encuentra, reúne a sus amigas y vecinas y dice: ‘¡Alégrense conmigo! ¡Encontré la moneda que había perdido!’

Reina-Valera 1909

Y cuando la hubiere hallado, junta las amigas y las vecinas, diciendo: Dadme el parabién, porque he hallado la dracma que había perdido.

Griego bizantino

Καὶ εὑροῦσα συγκαλεῖται τὰς φίλας καὶ τὰς γείτονας, λέγουσα, Συγχάρητέ μοι, ὅτι εὗρον τὴν δραχμὴν ἣν ἀπώλεσα.

Griego romanizado

Kai heurousa synkaleitai tas philas kai tas geitonas, legousa, Syncharēte moi, hoti heuron tēn drachmēn hēn apōlesa.

LUCAS 15:10
LPHC

Del mismo modo, les digo, hay alegría delante de los ángeles de Dios por un pecador que se arrepiente”.

Reina-Valera 1909

Así os digo que hay gozo delante de los ángeles de Dios por un pecador que se arrepiente.

Griego bizantino

Οὕτως, λέγω ὑμῖν, χαρὰ γίνεται ἐνώπιον τῶν ἀγγέλων τοῦ θεοῦ ἐπὶ ἑνὶ ἁμαρτωλῷ μετανοοῦντι.

Griego romanizado

Houtōs, legō hymin, chara ginetai enōpion tōn angelōn tou theou epi heni hamartōlō metanoounti.

LUCAS 15:11
LPHC

También dijo: “Un hombre tenía dos hijos.

Reina-Valera 1909

Y dijo: Un hombre tenía dos hijos;

Griego bizantino

Εἶπεν δέ, Ἄνθρωπός τις εἶχεν δύο υἱούς∙

Griego romanizado

Eipen de, Anthrōpos tis eichen dyo huious;

LUCAS 15:12
LPHC

El menor le dijo: ‘Padre, dame la parte de la herencia que me corresponde’. Y el padre repartió sus bienes entre los dos.

Reina-Valera 1909

Y el menor de ellos dijo á su padre: Padre, dame la parte de la hacienda que me pertenece: y les repartió la hacienda.

Griego bizantino

καὶ εἶπεν ὁ νεώτερος αὐτῶν τῷ πατρί, Πάτερ, δός μοι τὸ ἐπιβάλλον μέρος τῆς οὐσίας. Καὶ διεῖλεν αὐτοῖς τὸν βίον.

Griego romanizado

kai eipen ho neōteros autōn tō patri, Pater, dos moi to epiballon meros tēs ousias. Kai dieilen autois ton bion.

LUCAS 15:13
LPHC

Pocos días después, el hijo menor reunió todo lo suyo y se fue a un país lejano. Allí desperdició su fortuna llevando una vida desenfrenada.

Reina-Valera 1909

Y no muchos días después, juntándolo todo el hijo menor, partió lejos á una provincia apartada; y allí desperdició su hacienda viviendo perdidamente.

Griego bizantino

Καὶ μετ’ οὐ πολλὰς ἡμέρας συναγαγὼν ἅπαντα ὁ νεώτερος υἱὸς ἀπεδήμησεν εἰς χώραν μακράν, καὶ ἐκεῖ διεσκόρπισεν τὴν οὐσίαν αὐτοῦ, ζῶν ἀσώτως.

Griego romanizado

Kai met’ ou pollas hēmeras synagagōn hapanta ho neōteros huios apedēmēsen eis chōran makran, kai ekei dieskorpisen tēn ousian autou, zōn asōtōs.

LUCAS 15:14
LPHC

Cuando lo había gastado todo, vino una gran hambre en aquel país y comenzó a pasar necesidad.

Reina-Valera 1909

Y cuando todo lo hubo malgastado, vino una grande hambre en aquella provincia, y comenzóle á faltar.

Griego bizantino

Δαπανήσαντος δὲ αὐτοῦ πάντα, ἐγένετο λιμὸς ἰσχυρὸς κατὰ τὴν χώραν ἐκείνην, καὶ αὐτὸς ἤρξατο ὑστερεῖσθαι.

Griego romanizado

Dapanēsantos de autou panta, egeneto limos ischyros kata tēn chōran ekeinēn, kai autos ērxato hystereisthai.

LUCAS 15:15
LPHC

Fue a ponerse al servicio de un habitante de aquella tierra, que lo mandó a sus campos a cuidar cerdos.

Reina-Valera 1909

Y fué y se llegó á uno de los ciudadanos de aquella tierra, el cual le envió á su hacienda para que apacentase los puercos.

Griego bizantino

Καὶ πορευθεὶς ἐκολλήθη ἑνὶ τῶν πολιτῶν τῆς χώρας ἐκείνης∙ καὶ ἔπεμψεν αὐτὸν εἰς τοὺς ἀγροὺς αὐτοῦ βόσκειν χοίρους.

Griego romanizado

Kai poreutheis ekollēthē heni tōn politōn tēs chōras ekeinēs; kai epempsen auton eis tous agrous autou boskein choirous.

LUCAS 15:16
LPHC

Tenía tantas ganas de llenarse el estómago con las algarrobas que comían los cerdos, pero nadie le daba nada.

Reina-Valera 1909

Y deseaba henchir su vientre de las algarrobas que comían los puercos; mas nadie se las daba.

Griego bizantino

Καὶ ἐπεθύμει γεμίσαι τὴν κοιλίαν αὐτοῦ ἀπὸ τῶν κερατίων ὧν ἤσθιον οἱ χοῖροι∙ καὶ οὐδεὶς ἐδίδου αὐτῷ.

Griego romanizado

Kai epethymei gemisai tēn koilian autou apo tōn keratiōn hōn ēsthion hoi choiroi; kai oudeis edidou autō.

LUCAS 15:17
LPHC

Entonces entró en razón y se dijo: ‘¡Cuántos trabajadores de mi padre tienen pan de sobra, y yo aquí me muero de hambre!

Reina-Valera 1909

Y volviendo en sí, dijo: ¡Cuántos jornaleros en casa de mi padre tienen abundancia de pan, y yo aquí perezco de hambre!

Griego bizantino

Εἰς ἑαυτὸν δὲ ἐλθὼν εἶπεν, Πόσοι μίσθιοι τοῦ πατρός μου περισσεύουσιν ἄρτων, ἐγὼ δὲ λιμῷ ἀπόλλυμαι∙

Griego romanizado

Eis heauton de elthōn eipen, Posoi misthioi tou patros mou perisseuousin artōn, egō de limō apollymai;

LUCAS 15:18
LPHC

Me levantaré, iré a mi padre y le diré: Padre, he pecado contra el cielo y contra ti.

Reina-Valera 1909

Me levantaré, é iré á mi padre, y le diré: Padre, he pecado contra el cielo, y contra ti;

Griego bizantino

ἀναστὰς πορεύσομαι πρὸς τὸν πατέρα μου, καὶ ἐρῶ αὐτῷ, Πάτερ, ἥμαρτον εἰς τὸν οὐρανὸν καὶ ἐνώπιόν σου∙

Griego romanizado

anastas poreusomai pros ton patera mou, kai erō autō, Pater, hēmarton eis ton ouranon kai enōpion sou;

LUCAS 15:19
LPHC

Ya no merezco ser llamado tu hijo. Trátame como a uno de tus trabajadores’.

Reina-Valera 1909

Ya no soy digno de ser llamado tu hijo; hazme como á uno de tus jornaleros.

Griego bizantino

καὶ οὐκέτι εἰμὶ ἄξιος κληθῆναι υἱός σου∙ ποίησόν με ὡς ἕνα τῶν μισθίων σου.

Griego romanizado

kai ouketi eimi axios klēthēnai huios sou; poiēson me hōs hena tōn misthiōn sou.

LUCAS 15:20
LPHC

Se levantó y volvió a su padre. Cuando todavía estaba lejos, su padre lo vio y se conmovió. Corrió a su encuentro, lo abrazó y lo besó una y otra vez.

Reina-Valera 1909

Y levantándose, vino á su padre. Y como aun estuviese lejos, viólo su padre, y fué movido á misericordia, y corrió, y echóse sobre su cuello, y besóle.

Griego bizantino

Καὶ ἀναστὰς ἦλθεν πρὸς τὸν πατέρα αὐτοῦ. Ἔτι δὲ αὐτοῦ μακρὰν ἀπέχοντος, εἶδεν αὐτὸν ὁ πατὴρ αὐτοῦ, καὶ ἐσπλαγχνίσθη, καὶ δραμὼν ἐπέπεσεν ἐπὶ τὸν τράχηλον αὐτοῦ, καὶ κατεφίλησεν αὐτόν.

Griego romanizado

Kai anastas ēlthen pros ton patera autou. Eti de autou makran apechontos, eiden auton ho patēr autou, kai esplanchnisthē, kai dramōn epepesen epi ton trachēlon autou, kai katephilēsen auton.

Nota: El regreso del hijo muestra arrepentimiento; la iniciativa compasiva del padre presenta una recepción que el hijo no puede comprar.

LUCAS 15:21
LPHC

El hijo le dijo: ‘Padre, he pecado contra el cielo y contra ti. Ya no merezco ser llamado tu hijo’.

Reina-Valera 1909

Y el hijo le dijo: Padre, he pecado contra el cielo, y contra ti, y ya no soy digno de ser llamado tu hijo.

Griego bizantino

Εἶπεν δὲ αὐτῷ ὁ υἱός, Πάτερ, ἥμαρτον εἰς τὸν οὐρανὸν καὶ ἐνώπιόν σου, καὶ οὐκέτι εἰμὶ ἄξιος κληθῆναι υἱός σου.

Griego romanizado

Eipen de autō ho huios, Pater, hēmarton eis ton ouranon kai enōpion sou, kai ouketi eimi axios klēthēnai huios sou.

LUCAS 15:22
LPHC

Pero el padre les dijo a sus siervos: ‘Traigan la mejor ropa y vístanlo. Pónganle un anillo en la mano y sandalias en los pies.

Reina-Valera 1909

Mas el padre dijo á sus siervos: Sacad el principal vestido, y vestidle; y poned un anillo en su mano, y zapatos en sus pies.

Griego bizantino

Εἶπεν δὲ ὁ πατὴρ πρὸς τοὺς δούλους αὐτοῦ, Ἐξενέγκατε τὴν στολὴν τὴν πρώτην καὶ ἐνδύσατε αὐτόν, καὶ δότε δακτύλιον εἰς τὴν χεῖρα αὐτοῦ, καὶ ὑποδήματα εἰς τοὺς πόδας∙

Griego romanizado

Eipen de ho patēr pros tous doulous autou, Exenenkate tēn stolēn tēn prōtēn kai endysate auton, kai dote daktylion eis tēn cheira autou, kai hypodēmata eis tous podas;

LUCAS 15:23
LPHC

Traigan el ternero engordado y mátenlo. ¡Vamos a comer y celebrar!

Reina-Valera 1909

Y traed el becerro grueso, y matadlo, y comamos, y hagamos fiesta:

Griego bizantino

καὶ ἐνέγκαντες τὸν μόσχον τὸν σιτευτὸν θύσατε, καὶ φαγόντες εὐφρανθῶμεν∙

Griego romanizado

kai enenkantes ton moschon ton siteuton thysate, kai phagontes euphranthōmen;

LUCAS 15:24
LPHC

Porque este hijo mío estaba muerto y ha vuelto a la vida; estaba perdido y lo hemos encontrado’. Y comenzaron a celebrar.

Reina-Valera 1909

Porque este mi hijo muerto era, y ha revivido; habíase perdido, y es hallado. Y comenzaron á regocijarse.

Griego bizantino

ὅτι οὗτος ὁ υἱός μου νεκρὸς ἦν, καὶ ἀνέζησεν∙ καὶ ἀπολωλὼς ἦν, καὶ εὑρέθη. Καὶ ἤρξαντο εὐφραίνεσθαι.

Griego romanizado

hoti houtos ho huios mou nekros ēn, kai anezēsen; kai apolōlōs ēn, kai heurethē. Kai ērxanto euphrainesthai.

LUCAS 15:25
LPHC

El hijo mayor estaba en el campo. Al regresar y acercarse a la casa, oyó música y baile.

Reina-Valera 1909

Y su hijo el mayor estaba en el campo; el cual como vino, y llegó cerca de casa, oyó la sinfonía y las danzas;

Griego bizantino

Ἦν δὲ ὁ υἱὸς αὐτοῦ ὁ πρεσβύτερος ἐν ἀγρῷ∙ καὶ ὡς ἐρχόμενος ἤγγισεν τῇ οἰκίᾳ, ἤκουσεν συμφωνίας καὶ χορῶν.

Griego romanizado

Ēn de ho huios autou ho presbyteros en agrō; kai hōs erchomenos ēngisen tē oikia, ēkousen symphōnias kai chorōn.

LUCAS 15:26
LPHC

Llamó a uno de los siervos y le preguntó qué pasaba.

Reina-Valera 1909

Y llamando á uno de los criados, preguntóle qué era aquello.

Griego bizantino

Καὶ προσκαλεσάμενος ἕνα τῶν παίδων, ἐπυνθάνετο τί εἴη ταῦτα.

Griego romanizado

Kai proskalesamenos hena tōn paidōn, epynthaneto ti eiē tauta.

LUCAS 15:27
LPHC

Él respondió: ‘Tu hermano ha regresado, y tu padre mandó matar el ternero engordado porque lo ha recuperado sano y salvo’.

Reina-Valera 1909

Y él le dijo: Tu hermano ha venido; y tu padre ha muerto el becerro grueso, por haberle recibido salvo.

Griego bizantino

Ὁ δὲ εἶπεν αὐτῷ ὅτι Ὁ ἀδελφός σου ἥκει∙ καὶ ἔθυσεν ὁ πατήρ σου τὸν μόσχον τὸν σιτευτόν, ὅτι ὑγιαίνοντα αὐτὸν ἀπέλαβεν.

Griego romanizado

Ho de eipen autō hoti Ho adelphos sou hēkei; kai ethysen ho patēr sou ton moschon ton siteuton, hoti hygiainonta auton apelaben.

LUCAS 15:28
LPHC

El hermano mayor se enojó y no quería entrar. Su padre salió y le rogaba que entrara.

Reina-Valera 1909

Entonces se enojó, y no quería entrar. Salió por tanto su padre, y le rogaba que entrase.

Griego bizantino

Ὠργίσθη δέ, καὶ οὐκ ἤθελεν εἰσελθεῖν∙ ὁ οὖν πατὴρ αὐτοῦ ἐξελθὼν παρεκάλει αὐτόν.

Griego romanizado

Ōrgisthē de, kai ouk ēthelen eiselthein; ho oun patēr autou exelthōn parekalei auton.

LUCAS 15:29
LPHC

Pero él respondió: ‘Llevo tantos años sirviéndote, sin desobedecer nunca una orden tuya, y jamás me has dado ni un cabrito para celebrar con mis amigos.

Reina-Valera 1909

Mas él respondiendo, dijo al padre: He aquí tantos años te sirvo, no habiendo traspasado jamás tu mandamiento, y nunca me has dado un cabrito para gozarme con mis amigos:

Griego bizantino

Ὁ δὲ ἀποκριθεὶς εἶπεν τῷ πατρί, Ἰδού, τοσαῦτα ἔτη δουλεύω σοι, καὶ οὐδέποτε ἐντολήν σου παρῆλθον, καὶ ἐμοὶ οὐδέποτε ἔδωκας ἔριφον, ἵνα μετὰ τῶν φίλων μου εὐφρανθῶ.

Griego romanizado

Ho de apokritheis eipen tō patri, Idou, tosauta etē douleuō soi, kai oudepote entolēn sou parēlthon, kai emoi oudepote edōkas eriphon, hina meta tōn philōn mou euphranthō.

LUCAS 15:30
LPHC

¡Pero llega ese hijo tuyo, que se gastó tus bienes con prostitutas, y matas para él el ternero engordado!’

Reina-Valera 1909

Mas cuando vino éste tu hijo, que ha consumido tu hacienda con rameras, has matado para él el becerro grueso.

Griego bizantino

Ὅτε δὲ ὁ υἱός σου οὗτος ὁ καταφαγών σου τὸν βίον μετὰ πορνῶν ἦλθεν, ἔθυσας αὐτῷ τὸν μόσχον τὸν σιτευτόν.

Griego romanizado

Hote de ho huios sou houtos ho kataphagōn sou ton bion meta pornōn ēlthen, ethysas autō ton moschon ton siteuton.

LUCAS 15:31
LPHC

Su padre le dijo: ‘Hijo, tú siempre estás conmigo, y todo lo mío es tuyo.

Reina-Valera 1909

El entonces le dijo: Hijo, tú siempre estás conmigo, y todas mis cosas son tuyas.

Griego bizantino

Ὁ δὲ εἶπεν αὐτῷ, Τέκνον, σὺ πάντοτε μετ’ ἐμοῦ εἶ, καὶ πάντα τὰ ἐμὰ σά ἐστιν.

Griego romanizado

Ho de eipen autō, Teknon, sy pantote met’ emou ei, kai panta ta ema sa estin.

LUCAS 15:32
LPHC

Pero debíamos celebrar y alegrarnos, porque este hermano tuyo estaba muerto y ha vuelto a la vida; estaba perdido y lo hemos encontrado’”.

Reina-Valera 1909

Mas era menester hacer fiesta y holgarnos, porque este tu hermano muerto era, y ha revivido; habíase perdido, y es hallado.

Griego bizantino

Εὐφρανθῆναι δὲ καὶ χαρῆναι ἔδει∙ ὅτι ὁ ἀδελφός σου οὗτος νεκρὸς ἦν, καὶ ἀνέζησεν∙ καὶ ἀπολωλὼς ἦν, καὶ εὑρέθη.

Griego romanizado

Euphranthēnai de kai charēnai edei; hoti ho adelphos sou houtos nekros ēn, kai anezēsen; kai apolōlōs ēn, kai heurethē.